demir
Büyüt
Elektrolizle arıtılmış (%99,97+) saflıkta demir parçaları ve karşılaştırma için yüksek saflıkta (99,9999 % = 6N) 1 cm3 hacminde demirden bir küp. 

Demir nedir?

Dünyada oksijen, silisyum ve alüminyumdan sonra en bol bulunan element. Fe sembolü ile gösterilir. Ağır metallerin en önemlisidir. Yer kabuğunda % 4,2 nispetinde bulunurdemir

Tarihi: Demir, uygarlığın vazgeçilmez bir unsuru olarak arkeolojik kronolojide bir çağa isim vermiştir. Avrupalı tarihçiler taş devrinden sonra gelen çağa demir devri demişlerdir. Onlara göre; demir devri dünyanın farklı bölgelerinde farklı zamanlarda başlamıştır. Demir, milattan 1200 yıl önce Yakındoğu’da Türkler tarafından bilinmekteydi. Hatta Türk milletinin demir dağı eriterek yeni yurtlara göçtüğü efsanesi de söylenmektedir.

Demir devri, Avrupa içlerinde milattan 900 yıl önce, İngiltere’de 600 yıl önce, Japonya’da ise 200 yıl önce başlamıştır. Bazı Avustralya ve Yeni Gine kabileleri İkinci Dünya Harbinden sonra taş devrinden demir devrine geçmişlerdir.

Osmanlıların harp sanayii, başka milletlere göre demircilik alanında üstün bir seviyeye ulaşmış bulunuyordu. Osmanlı İmparatorluğunda demir madenleri bulundukları yerlerde ahali tarafından işlenirdi. Ordu ve donanma toplarının yuvarlakları (karagülle) maden nazırı denetiminde yerinde yapılırdı ve gereken yerlere gönderilirdi.

Özellikleri: Periyodik sistemin VIII B grubunda bulunur. Atom numarası 26, atom ağırlığı 55,85, özgül ağırlığı 7,86 g/cm 3 tür. Erime sıcaklığı 1535°C, kaynama sıcaklığı ise 2740 (3000) °C’dir. Brinel sertliği 6,7’dir. Dört tane kararlı izotopu vardır. Bunlar 54, 56, 57 ve 58 kütle numaralıdır. Elektron düzeni (Ar) 3d 6 4s 2 , bileşiklerindeki değerliği 2+, 3+ ve az olarak da 4+’dır.

Saf demir, gümüş parlaklığında, gri renkte, dövülebilen, işlenebilen, kolayca tel ve levha haline getirilebilen orta sertlikte (kobalt ile nikel arasında) bir metaldir. Çekme direnci 20-25 kg/ mm 2 , uzama kabiliyeti % 40-50’dir. ısı ve elektrik akımını iyi iletirse de bakıra göre düşüktür. Nemli havalarda kolay paslanır. Üç tane allotropik kristal şekli gösterir. Kristal yapısı içmerkezli kübik olan delta demir, (ferrit ?), yaklaşık 1400°C’nin üzerinde kararlıdır ve bu sıcaklığın altında gamma demire (ostenit) dönüşür. Gamma demir, yüzmerkezli kübik yapıdadır ve paramagnetikdir. Demir karbürle (Fe 3 C°, sementit)

kolayca katı çözeltiler meydana getirebilme özelliği çelik yapımında önemlidir. 910°C’de, içmerkezli kübik yapıdaki alfa demire (ferrit) geçiş başlar. 768°C’de ise alfa demir, kristal yapısı sabit kalmak üzere, elektron yapısındaki bir değişimle ferromagnetik özellik kazanır. Yumuşak, sünek ve gri-beyaz renkte bir metal olan alfa demirin çekme direnci yüksektir.

Demirin allotropik özellikleri alaşımların meydana gelmesinde ve sıcak şekillendirmede çeliklerin ısıl işlemlere elverişlilik özelliklerinde önemli rol oynarlar. Demirin en belirli fiziksel özelliği, bir manyetik alan veya elektrik akımı tesiriyle manyetik olabilmesidir ki, bu özellik kobalt ve nikel gibi diğer metallere nazaran çok üstündür. Karbon, kobalt ve nikel gibi elementlerin mevcudiyeti, demirin manyetik olabilme gücünü arttırır.

Demir yüzeyinde, oksitlenmeyle, alüminyumda olduğu gibi koruyucu tabaka teşekkülü söz konusu olmadığından, korrozyona karşı dayanıksızdır. Korrozyondan korumak için, yüzeyleri geçirgen olmayan bir boya ile veya nikel, krom gibi elementlerle kaplama yapılır.

Bulunuşu: Metalik halde tabiatta pek az rastlanır. Daha çok oksijenli ve kükürtlü bileşikleri halinde bulunur. Demir ihtiva eden minerallerin sayısı yüzlere vardığı gibi birçok topraklar da az veya çok demir ihtiva ederler. Demir ihtiva eden mineraller; oksitler, karbonatlar, silikatlar ve sülfürler halinde bulunur. Bunların başlıcaları şunlardır:

Manyetit (Fe 3 O 4 ): Magnetik özelliği vardır. Siyah ve koyu esmer renktedir.

Hematit (Fe 2 O 3 ): Kırmızı renkli olduğu için kırmızı demir taşı da denir. Hematit filizlerinin fosforu ve

kükürdü az olduğundan demir elde edilmesinde en çok tercih edilen filizlerden biridir.

Limonit (Fe 2 O 3 x H 2 O): Oksitlenmiş demir rengindedir. İçinde fazla miktarda kireç bulunduğundan

üretim sırasında katkı maddesi olarak kireç gerektirmez.

Siderit (FeCO 3 ): Demir spatı adı da verilir. Bileşiminde fazla miktarda manganez de bulunduğundan kıymetli bir cevherdir. Yüksek fırına verilmeden önce kavrularak CO 2 çıkarılır.

Pirit (FeS 2 ): Altın sarısı renkte olup daha çok sülfürik asit üretiminde kullanılır. kükürt miktarı çok fazla

olduğundan demir üretimi için uygun değildir. Çünkü çok az miktardaki kükürt dahi demirin kırılganlığını arttırmaktadır. Bir demir filizinin işlenebilmesi için demir oranının % 30’dan fazla olması gerekir.

Bileşikleri: Demir II bileşikleri, mat yeşil renkte Fe 2+ iyonu veya karmaşık iyonlar ihtiva eder. Demirin +3 değerli olduğu bileşiklerde ise, rengi sarıdan turuncuya ve kahverengiye doğru değişen Fe 3+ iyonu veya karmaşık iyonlar bulunur.

Oksijen ile demir üç bileşik meydana getirirler: Demir II oksit (FeO), demir III oksit (Fe 2 O 3 ) ve her iki demir iyonunu da ihtiva eden Fe 3 O 4 . Yeşilimsiden siyaha doğru değişen çeşitli renklerde bulunan

demir II oksit tozu, cam yapımında pigment olarak kullanılır.

Demir III oksit, sarıdan, kırmızıya doğru değişen renklerdeki pigmentler grubunun esas maddesidir. İnce öğütülmüş kırmızı toz halinde, kıymetli metallerin ve elmasların parlatılmasında ve kozmetik yapımında kullanılır.

Demir II sülfatın amonyum sülfatla meydana getirdiği (NH 4 ) 2 SO 4 FeSO 4 6H 2 O bileşimindeki mohr

tuzu, mürekkep yapımında, deri ve yünleri siyaha boyamada, tarlalardaki parazitlerin öldürülmesinde

kullanılır. Demir III klorür (FeCl 3 )den endüstride organik boya sentezinde, deri ve basma boyacılığında

istifade edilir.

Bazı demir bileşiklerinden tedavi maksadıyla da faydalanılır. Demir II glikonat [Fe(C 6 H 11 O 7 ). 2H 2 O] ve demir III pirofosfat [Fe 4 (P 2 O 7 ).x H 2 O], kansızlık tedavisinde sık kullanılan bileşikler arasındadır.

Pıhtılaştırma tesiri olan çeşitli demir III tuzları da yaralara tatbik edilir.

Demirin biyolojik önemi: Demir hayati açıdan da önemli bir elementtir. Kanda oksijen taşıyıcısı olan hemoglobin yapısında demir bulunur. Dolayısıyla demir iyonlarının insan ve hayvan organizmasında, solunum olaylarında çok önemli bir görevi vardır. Bunların dışında demir, kasların myoglobininde, sitokrom, peroksidaz ve katalaz enzim sistemlerinde yer almasından dolayı da hayati bir mineraldir. Bütün insan vücudundaki total demir miktarı ancak 4-5 gr arasında olmasına rağmen bunun 700 mg kadarı karaciğerdedir. Hayvansal organizma büyük kısmıyla alyuvarlarda yer alan demir muhtevasını tekrar tekrar kullanma kabiliyetindedir. Bu sebeple günlük demir ihtiyacı oldukça azdır. Çocuklar için 10-15 mg arasında değişir. Büyüklerin demir ihtiyacı da cinsiyete ve yaşa göre farklılık gösterir. İnsanlar yedikleri her türlü et besinleri ile yeteri miktarda demir alırlar. Ayrıca sebzelerde başta ıspanak olmak üzere, fasülyede, kuşkonmazda, incirde, hurmada ve diğerlerinde demir bulunur.

Ham demir üretimi: Demir elde edilmesinde daha ziyade oksitli demir cevherleri kullanılır. Oksitli olmayan cevherler de oksidine çevrilerek kullanılabilir. Topraktan çıkarılan oksidli cevherler mekanik olarak temizlendikten sonra yüksek fırın adı verilen özel fırında kok kömürüyle indirgenir. Burada indirgeme işlemini kömürün yetersiz oksijenle yanmasından meydana gelen karbon monoksit gazı yapmaktadır.

Yüksek fırın 25-30 m yüksekliğinde, 450-500 m 3 hacimdedir. Yüksek fırında cevher, kok ve eritici maddeler (ekseri kireç taşı CaCO 3 ) fırına üst kısımdan yüklenir. Bir yandan bu maddeler yukarıdan yüklenirken diğer yandan teşekkül eden ham demir aşağıdan alınır. Ham demirde sementit adı verilen demir karbür (Fe 3 C) bileşiği, silisyum, kükürt, fosfor ve mangan da bulunur. Ergimiş ham demirin üstünde de yoğunluğu daha az olan ergimiş dışık (cüruf) bulunur. Cüruf katmanı demirin tekrar oksitlenmesini önlemektedir. Ergimiş dışık da zaman zaman dışarı alınır. Bu dışık, demir-portland ve yüksek fırın çimentolarının elde edilmesinde kullanılır.

Ham demirden düşük karbonlu demir elde etmek için yabancı maddelerin uzaklaştırılması gerekir. Bu maddelerin uzaklaştırılması sonucu ele geçen ürüne çelik adı verilir. (Bkz. Çelik)

Dökme demir: Yüksek fırında elde edilen pik demir, kupol ocağında ergitilerek dökme demir elde edilmektedir. Kupol ocağında ham demirin bileşimi pek az değişmektedir. Genel olarak Si ve Mn miktarları azalmakta s ise artmaktadır. Kupol ocağı dikey, hemen hemen silindir şeklinde ve ateşe dayanıklı tuğlalarla örülmüş küçük bir yüksek fırına benzer.

Dökme demir kum kalıplara veya kokil kalıplara dökülerek, istenilen makina parçası ve benzeri

parçalar elde edilir. Dökme demir içindeki karbon, Fe 3 c bileşiği halinde bağlı bulunursa, kırıldığı

zaman kesidi beyaz olur. Dökme demirin bu cinsine "beyaz döküm" adı verilir. Bu demir çok sert ve kırılgan bir yapıda olup, aşınmaya karşı çok dayanıklıdır.

Dökme demir, içindeki karbonun bir kısmı veya tamamı grafit şeklinde serbest halde bulunursa, kırılma kesidi gri yahut kızıl kahverengi olur. Bu türlü dökme demire "kır döküm" adı verilir. Kır dökümün sertliği daha düşüktür; işlenmesi de kolaydır.

Türkiye’de birçok yerde demir ve çelik işletmeleri kurulmuş olup, bunların başlıcaları; Karabük Demir ve Çelik İşletmesi, Ereğli Demir ve Çelik İşletmesi, Kırıkkale Çelik Fabrikasıdır. Türkiye’nin yıldan yıla artmakta olan demir cevheri üretimi 1992 yılında 4.650.000 tona ulaşmıştır.

Sözlükte "demir" ne demek?

1. Kimi nesnelerin demirden yapılmış parçası; demirden yapılmış.

Cümle içinde kullanımı

O kadar çabuk uyanmıştı ki, kalbinin demir bir elle sıkıldığını duydu.
- Sait Faik Abasıyanık

Demir kelimesinin ingilizcesi

adj. iron, ferrous, ferruginous; (Chemistry) ferric
n. iron; cleat; anchor
pref. ferr